राज्यको आ“खा नपुगेको दलित आन्दोलन

- पदम विश्वकर्मा (विनय)

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र - घोषणा गर !
निर्धारित मितिमा संविधानसभाको - निर्वाचन गर !
संविधानसभाको निर्वाचनमा समावेशी, समानुपातिक प्रणाली - लागू गर !
छुवाछूत-भेदभावलाई गम्भीर सामाजिक अपराध- घोषणा गर !
संवैधानिक दलित अधिकार आयोगको- व्यवस्था गर !
रायमाझी आयोगको प्रतिवेदन तत्काल र्सार्वजानिक गरी अपराधीहरूलाई - कारवाही गर !
धर्मनिरपेक्ष राज्यको घोषणालाई व्यवहारमा तुरून्त - कार्यान्वयन गर !
दलित एकता-जिन्दावाद !

यी नाराहरू आज १३ गते दिउसो अनुकुल मौसममा लगाएका नारा थिएनन् । न त त्यहा“ सुकिला र चिल्ला मान्छेहरू नै थिए । उनीहरूका आ“खामा एक प्रकारको आक्रोश झल्कन्थ्यो । आन्दोलनको मौसम भनेको बषर्ायाम सिध्धिएर फर्ुसदमा गरिने काम हो भन्ने बुझेकाहरूको लागि त्यो एकप्रकारको झापड नै थियो । त्यो पनि दलितहरूको कोणबाट मात्रै हर्ेदा त्यो पर््रदर्शन ऐतिहासिक नै थियो । पैसाको अडकलमा आन्दोलनको हिसाब किताब गर्नेहरूका लागि त्यो अकल्पनीय नै देखिन्थ्यो । बषर्ाको बेगमा आन्दोलनकारीहरू पानीमा भिजिरह“दा लाग्दथ्यो त्यो जुलुसमा त्याग, र्समर्पण र बलिदानीभाव छ । उनीहरूमा राज्यसत्ता र वर्तमान अन्तरिम सरकारप्रति रिस र आक्रोस बढी थियो । रत्नपार्क फराकिलो सडकमा गाडिरहेका गाडीका भिड ठप्प थियो, मान्छेको भिड पनि पातलो थियो, भएका पनि फाट्ट फुट्ट छाता ओढेर बषर्ा यामको मौसममा आवत जावत गरेका थिए । बषर्ाको पानीमा रमाएजस्तै त्यस ठाउ“ हजारौं मान्छेहरू राता झण्डा र ब्यानर, प्ले कार्ड सहित धर्ैय थिए । पानीको जति बेग बढ्दै थियो, जुलुृसमा सहभागिहरूमा नया“ तर· पैदा गरिरहेको थियो । युवाहरू जोशिला नाराहरू घन्काइरहेका थिए । दलित आन्दोलनका नाममा अघाएकाहरूको लगभग त्यहा“ उपस्थित थिएन । त्यहा“ अधिकांश सुकुम्बासी, भूमिहिन, मजदूर र र्सवहाराहरूको उपस्थित थियो । जनयुद्ध र दलित मुक्ति आन्दोलनको क्रममा रगतको खोलोमा सहयोद्धाहरूलाई गुमाएर नया ढ·ले क्रान्ति सम्पन्न गर्ने जिम्मा लिएर शहर पसेका सेतै कपाल फुलेका र्सवहारा वर्ग तथा दलित समुदायका नेता तिलक परियारले आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए । उनी संयुक्त गणतान्त्रिक दलित मोर्चा, नेपालका संयोजक हुन् । मधेशी दलितका इमान्दार नेता भनेर चिनिएका जनमोर्चाका असर्फी सदा एकातिर जोड जोडले कराइरहेका थिए भने अर्कातिर जोशीला र क्रान्तिकारी राता र ताता रगतले भरिएका दलित युवाहरू उम्लिरहेका थिए ।

शुरूदेखि अन्त्यसम्म त्यहा“ दलित मुक्ति आन्दोलनसम्बन्धी विट हर्ेर्ने राष्ट्रियस्तरका सञ्चारमाध्यमका पत्रकार त्यहा“ देखिएनन् । न त मह·ा र सुकिला होटलमा लाग्ने क्यामेराको ता“ती नै थियो । आओस् पनि किन - एक त त्यो कार्यक्रमको नेतृत्व माओवादी दलितले गरेका थिए । अर्को बषर्ाको पानीे आन्दोलनकारीहरूलाई कुटिरहेको थियो । त्यहा“ आन्दोलनकारीबाहेक अरूका लागि सडकमा आउन आकाशे बषर्ा बाधक बनिरहेको थियो ।

जुलुश अघि बढ्यो शान्तिबाटिकाबाट । त्यो शान्तिबाटिका भनिए पनि अशान्तिबाटिका झै लाग्दथ्यो । जुलुशको ता“तीका दर्शक त केबल जाममा परेका गाडीका यात्रुहरूबाहेक अरू कमै थिए । जुलुशको अघि अघि दौड्दै नेता तथा अगुवाको फोटो खिच्ने पत्रकार पनि थिएनन् । पानीको भेलस“गै जुलुसका पाइला लम्कदैं भद्रकालीतिर बढ्यो । शहिदगेट, त्रिपुरेश्वर हु“दै माइतीघर मण्डलासम्म पुग्दा पानी बषर्ीरहेको थियो । भर्खर बषर्ायामको रोपाईबाट भिजेर आएका रोपाहारा र वाउसेजस्तै आन्दोलनकारीहरू न्रि्रुक्क भिजेका थिए । संख्याको हिसाबले त्यहा“ १५ सयभन्दा बढी दलितहरूको उपस्थिति थियो त्यहा“, भने दलित मुक्ति आन्दोलनका शुभचिन्तक गैर दलितहरूका अनुहार पनि देखिन्थे । आकाशबाट पानी रोकिएको थिएन । त्यही बीचमा दलित मुक्ति मोर्चा (एकीकृत)का महासचिव उठेर कार्यक्रमको सभा शुरु भएको घोषणा गरे । उनी भन्दै थिएः आवश्यक परे दलित समुदाय पानीमा मात्र होइन सिंहदरबारको चारै ढोका र्घर्ेन तयार छौं । उनले बोल्नका लागि नेपाल राष्ट्रिय दलित मुक्ति संगठनका नेता रणेन्द्र बरालीलाई निमन्त्रणा गरे । बरालीले भने दलितहरूले अधिकार नपाएसम्म यो आन्दोलन रोकिने छैन । त्यसपछि वोल्ने क्रम अञ्जना विशंखे, विनोद पहाडी, केशबहादुर परियार हु“दै तिलक परियार र असर्फी सदा सम्मको रह्यो । छाता ओढेर वक्ताहरू बोलिरहेका थिए भने अरूले पानीको ढिकालाई हातले कपालबाट पन्छाउ“दै ताली पिटीरहेका थिए । धेरै वक्ताहरूको राज्यसत्ताप्रति त्रि्र घृणा र आक्रोश थियो । लोकतान्त्रिक वर्तमान सरकारले मरिसकेको राजतन्त्रलाई ब्यूताउन छुट्ट्याएको १२ करोड रुपैंया चोर दुलोबाट छुट्टयाउ“दा जत्ति आक्रोशित थिए त्यति नै दलित समस्याको सम्बोधन नगर्दा थियो । उनीहरू दलित समुदायका तर्फाट साउन ९ गते बुझाइएको स्मरण पत्र तत्काल सम्बोधन गर्न आव्हान गरिरहेका थिए । अधिकांश वक्ताहरूले महान् जनयुद्धका ११ सयभन्दा बढी र ऐतिहासिक जनआन्दोलनका दलित शहीदहरूलाई सम्भिmरहेका थिए । परिवर्तन खै - भनिरहेका थिए । उनीहरू समानता र न्यायका लागि राज्यस्तरले खेलिरहेको नकारात्मक भूमिकाका बारेमा चर्चा गरिरहेका थिए । उनीहरू गर्जिरहेका थिए । “सयांै बर्षम्म कुकुर र विरालोजस्तो जिन्दगी लिएर बा“च्नु भन्दा दलित समुदाय दुइ दिनको स्वाभिमानी जिन्दगी जिउन तयार भएको छ । यो तयारीले कसकसलाई कहा“ कहा“ लैजान्छ हर्ेर्दै जाउ“” ।

झण्डै अढाइ घण्टापछि बषर्ा कम भयो । आन्दोलनको रुप पनि फेरियो । युवाहरू मण्डलाको एक कुनामा मशालको रा“को बाल्न थाले । उनीहरू भन्दै थिए “अघि बढा”ं । त्यसपश्चात सैयौंको जुलुश एक हातमा मशाल लिएर नारा घन्काउ“दै बानेश्वर चोकतिर अगाडि बढ्यो । जुलुश बानेश्वर चोकमा पुगेर रोकियो । मशालका लाठीहरू थुपारिए । आगो दन्कीयो । युवाहरू सामन्ती राज्यसत्ताका विरुद्धमा आक्रोश पोखिरहेका थिए……, उनीहरू भन्दैथिए,

राजतन्त्र मर्ुदावाद !
संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र तुरुन्त-घोषणा गर ।
राज्यसत्ताका सबै अ·मा दलित समुदायको २० प्रतिशत प्रतिनिधित्व सुनिश्चत गर !
दलित एकता जिन्दावाद !