- सरोजदिलु विश्वकर्मा
उस्को र मेरो चिनाजान एन्जीओको एउटा कार्यक्रममार्फ भएको हो । त्योभन्दा तीनचार दिनदेखि नै अगाडि नै उस्ले ममाथि र्साईड् -नजर) लगाउँथी, मुस्कुराउँथी, सायद मेरै कुरा गरेर साथीहरुसंग मस्किन्थी अनि बोल्ने वहाना खोजीरहन्थी । मलाई भने हिनतावोध हुन्थ्यो, किनकी ऊ मल्लो जातकी हो, म तल्लो जातको रे । एकदिन चिया थाप्नेक्रममा कसैले मलाई काउकुत्ती हुने गरी पछाडिबाट धकेल्यो । मैले पछाडि हेरैं- ऊ नै थिई, अलि लजाएकी र म बोलोस् भन्ने चाहन्थी । त्यसपछि मैलै वोलाउनु पर्ने साहस बटुलें । तर कसरी शुरु गर्ने ! यद्यपि, लञ्चबे्रकको समयमा एकअर्को साथीमार्फ हाम्रेा जान-पहिचान त भयो तर चिनाजान गर्नजति ऊ उत्सुक थिई, सो भएपछि उस्का अनुहार त्यतिकै ओईलाए । मेरो नाम सुन्नासाथ उस्का नाक-मुक अलि खुम्चिएका देखिन्थे, उसले त्यतिवेला पुलुक्क साथीतिर हर्ेर्दै भनेकी थिई- ‘ए ! तपाई नै हो सरोजदिलु - तपाईको आर्टर्ीी त म पढीरहन्छु नी । जेहोस् तपाईसंग प्रत्येक्ष भेट्ने मन थियो, पुरा भयो….।’
ऊ पनि कलमकार मीडियामा पनि काम गरेकी रे, मपनि सानो-मसिनो लेख्ने मान्छे । हामीवीचमा लेखकीय र्साईनो बस्नुपथ्र्यो, बस्यो । त्यसपछि ऊ तथाकथित नागरिक समाजकी कार्यकर्ता, त्यस्तै मपनि तिनीहरुलाई पैसा दिएर नचाउने संस्थाको कर्मचारी । मेरो तलव अरुका दाँजोमा आधाको आधा नै भएपनि मलाई भने अलि वढी नै हुन्थ्यो । सायद उस्को पनि राम्रै कमाई थियो होला । त्यसपछि हामीवीच एस्एम्एस्, फोन र चियागफ धेरैपल्ट भए । एक-दर्ुइटा कार्यक्रममा त उसले महिला हिंसा, जातीय विभेद र शाही सामन्तवादविरुद्ध अति सानदार भाषण पनि नदिएकी होईन । कहिलेकाही त भन्थी- ‘दलितभित्र तपाईजस्ता मानिस जन्मीसकेका छन्, अव त तपाईहरुले यो मुलुक हाँक्ने हो -’ उस्का लेखमालाहरुमा जातीय विभेदविरुद्ध शब्दहरु प्रष्फुटन हुँदा र उसका मुखारविन्दबाट यी शब्दहरु श्रवण गर्दा म उप्रति आकषिर्त नभएको कहाँ हुँ र ! राजनीतिक विचार पनि हामी एउटै, उसका काका-वढा त र्सवहाराका पक्षमा लड्दै आएका काम्रेडहरु रे । पर्ढाईमा मैले मास्टर गरिसकेको र उस्को थेसीस मात्र वाँकीरहेको । आर्थिक स्थिति पनि उनका बाबुवाजेले अलि नकुम्ल्याएका भए मेरै जस्तो हो । तर हालको आम्दानी भने उसकोभन्दा मेरै भारी हुँदो हो । शारीरिक रुपरंग र ब्यक्तित्वमा म पनि ऊभन्दा कम होईन । र, मैले थाहापाएसम्म उस्को कुनै वोईप|mेण्ड पनि थिएन । अत मलाई लाग्थ्यो- यिनलाई नै मेरी जीवन संगीनी किन नभनुँ, मधेसी र जनजातिले आआफ्नै राज्य मागीरहँदा हामी दुवै मिलेर एउटा नयाँ विरासत किन नबनाऊँ !! तर ऊ त उपल्लो जाति, के मलाई स्वीकार्ली - अर्को मनले सोच्थेँ- किन नस्वीकार्नु, ऊभन्दा म कहाँनेर कम - उसले त हामी दलितले बोल्नुपर्ने कुरा बोलेकी छे, लेखेकी छे । फेरी जातपात नमान्ने पार्टर्ीी कार्यकर्ता ! सामाजिक परिवर्तनका लागि संगै लड्दै गरेका हामी, कसरी जातकै कारणले मेरो श्रद्धालाई उसले लत्याउली त —
अर्कोदिन कुनै निहुँ पारेर उस्लाई महंगै रेष्टुराँमा बोलाएँ र उसलर्ेर् इच्छाएका तजवीजहरु खाने आग्रह गरेँ । उसले स्वीकारी,- चिकेनचिल्ली, मटन, भुटन, पीजा, सेकुवा प|mाईड् सवै आए । मैले अप्रत्यक्ष तरिकाले कुरा दुहें- ‘विहा कहिले खुवाउने हो -’ भनेजस्तो केटा पाए ऊ पनि विहा गर्ने पक्षमा थिई । उसले भनि- ‘खै कोसंग विहा गर्ने र ! हेरी दिनु नत एउटा ।’ ‘मैले हेरेको मन पर्छ त -’ मैले छड्के सोधें । ‘ठिकै छ, राम्रैका लागि खोजेको हो भने राम्रै त होला नी ।’ त्यसपछि हिम्मत गरेरै मैले मनभित्र उथलपुथल भएका वहहरु उस्का अगाडि छरपष्ट्याएँ- ‘हुन त तपाईको लागि लायक होला या नहोला, तर मैले तपाईको लागि खोजेको केटा म नै हुँ ।’ ऊ एक्कासी रोकिई, खाईरहेका काँटा-चम्चा प्लेटमा खसे । ऊ ओठ् कमाउँदै झर्केर बोली- ‘तपाईलाई त मैलेे विद्धान भनेर सम्मान गरेको त कसरी यस्तो कुरा सोच्नु भयो -’ होईन, सोच्नु, मलाई सम्मान गर्नेलाई श्रद्धा गर्नु नै गल्ती हो भने मलाई भन्नु केही छैन, तर तपाईको यो सम्मानका वावजुद् मैले आफूलाई तपाईंप्रति र्समर्पण गरिदिइ सकेको छु…। यो विवाह समानताको कडी मात्र हुने होईन, यसले नयाँ नेपालका नयाँ जीनहरुसमेत उत्पादन गर्ने बाटो खोल्नेछ । त्यसैले हामी दुवै विवाह गरेर परिवर्तनमुखि समाजको एउटा दृष्टान्त किन नबनौं !’ ‘…अहँ, तपाई र मेरो विवाह सम्भव छैन…।’ उसले सिधै नकारी । ‘किन - कहाँनेर नमिल्दो छ - एउटै वाटोका सहयात्री, एउटै आस्थाका वन्दी हामी, केले रोक्छ हामीलाई…–’ मैले उसलाई यस्ता धेरै प्रश्नहरु सोधीरहें । उसले ‘भएपनि त’ भन्ने वाहेक अरु उत्तर दिनै सकिन । मैले उसकोर् इन्कारलाई अझ गहिरोगरी बुझ्न चाहँे- ‘तपाईको अर्को कोही छ -’ ‘छैन ।’ ‘के डलर कमाउनेस्तरको केटा खोज्नु भएको हो -’ ‘होईन ।’ ‘शिक्षा र आर्थिक दुरीले पो हो कि- या मलाई वर्ेइमान् देख्नुभो –’ त्यो पनि छैन । ‘तपाई पनि जातिवाद् र रुढीवाद्को जरो काट्दै समानतामूलक समाज स्थापना गर्नै हिडेकी सहयात्री हो भने के छ त हामीविचको विषमता –’ म सोधीरहेँथे, तर उ चुपचाप थिई । ‘त्यसोभए जातपात मिल्दैन - बाबु-आमाले दलितको छोरोसंग संगै कुम् जोडेर खाँदा हुन्छ, तर विवाह चैं गर्नुहुन्न, जात जाला है छोरी भन्नु भा’छ की –’ उसको वैचारिक नग्नताले अलि आक्रोषी बनायो । म बोलीरहेकै थिएँ, उ जुरुक्क उठी र भनि- ‘समानता भन्दैमा विहा नै हुनर्ुपर्छ भन्ने होईन नी । आई कान्ट एसेप्ट यू, द्याट्स अल…।’ अनि फटाफट् बाहिरिई र उँधो मुन्टो लगाएर कुलेलाम कसी ।
म त्यहीनेर धेरैवेर सोचीँरहेको थिए- विहे हुनु नै समानता होईन भने के विहे नकार्नु चै समानताको कडी हो त– अनि उत्तर भेट्छु- पहिले श्रम शीप र रगत चल्थ्यो तर पानी चल्दैनथ्यो, आजकाल वाहिर पानी, सानी, जाँडखानी सवै चल्छ, तर भित्र गहुतपानीले चल्नै दिदैंन । हिजो चेतनाको अभाव र गलत संस्कारले सिंगो राष्ट्रमा सामन्तवाद र वाहुनवाद हावी थियो, आज चेतनाको विकास र वाहिर मुखै जोडेर खाँदै समानताका धन्दा चलाउनेहरुभित्र भने नयाँढंगको वाहुनवादी बंगारा गाडिएको छ । वत्ति झ्याप्प जान्छ, ओफ ! …म यिनै कल्पनाहरुबाट बौरन्छु - झल्यास्स !
